Vì sao cây đa 13 gốc ở Hải Phòng lại trở thành điểm đến tâm linh thu hút du khách thập phương? Hãy cùng lật mở những lớp không gian văn hóa, từ huyền thoại ly kỳ đến tín ngưỡng dân gian đan cài dưới vòm cây di sản hơn 300 tuổi.
Trong chuyến công tác Hải Phòng mới đây, lời gợi ý bất ngờ từ bác tài xế taxi đã đưa chúng tôi tìm về xóm Trại (phường Gia Viên, thành phố Hải Phòng), nơi có cây đa 13 gốc “độc nhất vô nhị”.
Hiện ra trước mắt chúng tôi không phải là một cây cổ thụ đơn độc mà là biểu tượng sức sống phi thường của thiên nhiên tạo dấu mốc đặc biệt cho cộng đồng địa phương.
Cây có một gốc chính và 12 gốc phụ, chiều cao khoảng 10m nhưng tán lá tỏa rộng tới 40m. Gốc chính có chu vi khoảng 8,2m; 12 gốc phụ xung quanh có chu vi từ 2-5m; tổng chu vi của cả 13 gốc cây khoảng 30m.
Núp dưới vòm lá xum xuê là những huyền thoại ly kỳ và các lớp tín ngưỡng dân gian đan cài, tạo nên không gian văn hóa - tâm linh huyền bí.
Những truyền thuyết lý giải dáng cây kỳ lạ
Điều khiến cây đa 13 gốc trở nên cuốn hút đối với du khách và giới nghiên cứu văn hóa không chỉ ở hình dáng sinh học độc đáo, mà chính là những truyền thuyết dân gian qua nhiều thế hệ.
Người dân xóm Trại vẫn thường kể cho nhau nghe câu chuyện về một vị tướng thời xưa trên đường đi đánh giặc đã dừng chân nghỉ ngơi tại đây. Vị tướng buộc con chiến mã của mình vào thân đa, vô tình khiến ngọn cây bị gãy. Mất đi ngọn chính, cây đa không phát triển theo chiều cao mà dồn sức sinh trưởng theo chiều ngang, phát triển tán rộng như ngày nay.
Bên cạnh đó, dân gian còn lưu truyền một dị bản khác mang màu sắc huyền thoại lịch sử. Chuyện kể rằng, khi Hai Bà Trưng cưỡi voi đi đánh quân Nam Hán đã từng dừng chân trú quân dưới bóng cây đa này. Voi chiến dùng vòi bẻ gãy ngọn cây để ăn, khiến cây không vươn cao mà phát triển tỏa rộng sang các hướng xung quanh. Dưới góc độ khoa học lịch sử, chi tiết này không phù hợp về mặt niên đại, bởi cuộc khởi nghĩa Hai Bà Trưng diễn ra vào năm 40 sau Công nguyên, trong khi nhà Nam Hán xuất hiện sau đó nhiều thế kỷ.
Những câu chuyện lý giải về hình dáng đặc biệt của cây đa 13 gốc kể trên chỉ là những truyền thuyết dân gian địa phương, không phải sự kiện lịch sử đã được xác minh.
Thâm nghiêm lớp lớp tín ngưỡng dân gian và mâm lễ dừa xanh
Nếu những truyền thuyết lý giải cho hình dáng bên ngoài, thì các lớp tín ngưỡng dân gian chính là phần hồn bên trong tạo nên không khí thiêng liêng cho cây đa 13 gốc.
Nằm nép mình thanh tịnh dưới vòm đa cổ thụ là một ngôi miếu nhỏ. Theo tư liệu từ Cổng thông tin điện tử Thành phố Hải Phòng, bia đá đặt trong miếu vẫn còn lưu giữ các dòng chữ Hán - Nôm cổ. Dựa trên văn bia và truyền tụng dân gian, miếu thờ Đức Thổ Vượng - vị thần bảo hộ có công giúp dân khai phá đất đai và giữ làng qua bao biến cố.
Ngôi miếu thờ Đức Thổ Vượng là sự kết hợp hài hòa giữa di sản thiên nhiên cổ thụ và di sản văn hóa tín ngưỡng làng xã Bắc Bộ, thể hiện đạo lý “uống nước nhớ nguồn” của người dân địa phương.
Cùng với Đức Thổ Vượng, không gian tâm linh này còn gắn liền với tập tục thờ các Quan, Cô, Cậu theo hệ thống tín ngưỡng dân gian; đồng thời cũng là nơi tưởng nhớ các vong hồn không nơi nương tựa, thể hiện tinh thần nhân văn của cộng đồng.
Một lớp văn hóa tâm linh đặc biệt bao phủ lên cây đa 13 gốc chính là truyền thuyết về Chúa Bà Năm Phương (còn gọi là Vũ Thần Nương, Chúa Nam Phương, Chúa Bà Năm Phương Ngũ Hành) - một vị Thánh Mẫu/Chúa Bà linh thiêng được tôn kính trong Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ Phủ ở Việt Nam.
Giữa không gian tĩnh mịch dưới vòm lá cổ thụ, những mâm lễ vật được kính cẩn dâng lên các vị thần linh. Đặc biệt, quả dừa tươi là lễ vật gần như không thể thiếu. Người dân địa phương quan niệm, quả dừa mang dòng nước ngọt lành tự nhiên, tượng trưng cho sự thanh khiết, tròn đầy, thể hiện lòng biết ơn chân thành và lời cầu mong gia đạo luôn được an yên, thuận hòa, may mắn.
Trong đời sống tâm linh của người dân đất Cảng, Chúa Bà Năm Phương là vị thánh luôn che chở, gia hộ cho nhân dân được an cư lạc nghiệp.
Chính vì vậy, vào các ngày rằm, mùng một hàng tháng hay các dịp lễ tết, ngôi miếu nhỏ dưới gốc đa lại nghi ngút khói hương khi đông đảo người dân và du khách thập phương về chiêm bái.
Giữ gìn "kho tàng ký ức” giữa dòng chảy đô thị hóa
Ngày 9/2/2014 là một dấu mốc quan trọng với cây đa 13 gốc. Tại xóm Trại, Hội Bảo vệ thiên nhiên và môi trường Việt Nam phối hợp với chính quyền địa phương tổ chức trao Bằng công nhận “Cây di sản Việt Nam”. Trước đó, năm 2011, các chuyên gia của Hội đã nghiên cứu, xác định tuổi cây khoảng 304 năm.
Trải qua hơn ba thế kỷ, cây đa 13 gốc không tránh khỏi những tác động khắc nghiệt của thiên nhiên và quá trình đô thị hóa mạnh mẽ. Cây từng chịu ảnh hưởng bởi những trận bão lớn làm gãy cành, mục thân hay gặp khó khăn về hệ thống thoát nước quanh khu vực.
Ban quản lý cây di sản đã được thành lập, huy động sự chung tay của cộng đồng trong việc chăm sóc, duy tu và bảo tồn cây.
Đáng chú ý, chính quyền địa phương luôn quán triệt việc bảo vệ cảnh quan, giữ gìn an ninh trật tự, nghiêm cấm các hoạt động mê tín dị đoan tại khu vực này. Việc phân biệt rạch ròi giữa tín ngưỡng dân gian với hiện tượng mê tín biến tướng chính là “chìa khóa” bảo tồn giá trị văn hóa tinh thần của di sản.
Giữa thành phố cảng đang vươn mình trở thành đô thị văn minh, hiện đại, cây đa 13 gốc như một "kho tàng ký ức" sống động, gìn giữ nét đẹp tín ngưỡng dân gian bình dị từng gắn bó mật thiết với đời sống cộng đồng dân cư, góp phần làm giàu thêm đời sống tâm linh và bản sắc văn hóa cho vùng đất Hải Phòng.
.svg){kind=icon}
