Chiến sự tại Ukraine, đòn trừng phạt và hệ lụy kinh tế

Phạm Mạnh Hùng Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu về nhân lực, nhân tài, lãnh đạo học, chuyển đổi số, quản trị chiến lược...

Nga đang bao vây tứ phía Ukraine, Mỹ và phương Tây thì cô lập, bao vây tứ phía Nga bằng một loạt lệnh trừng phạt. Kinh tế Nga và kinh tế thế giới chao đảo thế nào?

Các đòn trừng phạt chưa từng có

Ngay khi Nga đưa quân vào Ukraine, Mỹ và phương Tây nhanh chóng áp đặt một loạt biện pháp trừng phạt hà khắc với quy mô lớn bao phủ nhiều lĩnh vực chủ chốt của nền kinh tế Nga như tài chính, ngân hàng, năng lượng, công nghệ cao, các doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân.

{keywords}
Nga trở thành nước bị nhiều trừng phạt nhất thế giới

Có những nước ít khi tham gia trừng phạt nay cũng triển khai các biện pháp. Ngay cả các tổ chức thể thao, khoa học, thậm chí những tổ chức, công ty không có trách nhiệm pháp lý thực hiện trừng phạt cũng thực hiện việc này. Nga trở thành nước bị nhiều trừng phạt nhất thế giới với hơn 5.530 chỉ định trừng phạt.

Đến nay, dự trữ ngoại hối trị giá 640 tỷ USD của ngân hàng Trung ương Nga bị phong toả, nước này bị loại khỏi hệ thống thanh toán toàn cầu SWIFT. Việc Mỹ và Anh tuyên bố không nhập khẩu dầu thô và khí đốt của Nga vào ngày 8/3 là đòn hà khắc nhất, tấn công trực tiếp và làm suy yếu hai trụ cột chính của sự ổn định là dự trữ ngoại tệ và thặng dư tài khoản vãng lai của Nga, tấn công vào “nguồn sống” của quốc gia này.   

Pháo đài kinh tế Nga lâm nguy       

Nga dù đã quá quen thuộc và có chuẩn bị trước, xây dựng pháo đài kinh tế sẵn sàng chống chọi với trừng phạt từ năm 2014 khi sáp nhập Crimea. Họ thực thi hàng loạt biện pháp như giảm phụ thuộc vào đồng USD, hạn chế chi tiêu công, tăng tích trữ ngoại tệ, tăng gấp đôi lượng vàng dự trữ, gia cố Quỹ tài sản quốc gia, thúc đẩy sản xuất nội địa... 

Tuy vậy, các đòn trừng phạt vẫn là cú đánh quá mạnh, gây sốc với nền kinh tế Nga, tạo ra hậu quả tức thì, đồng rúp mất hơn 33% giá trị, thị trường chứng khoán lao dốc, giới đầu tư tháo chạy khỏi nước Nga, người dân ồ ạt rút tiền, giá cả hàng hóa tăng vọt,  xếp hạng tín nhiệm của Nga nhanh chóng tụt xuống trạng thái “rác” (junk)… 

Dù có nguồn dự trữ ngoại hối khủng trị giá tới 640 tỷ USD nhưng do bị phong tỏa nên phần lớn thuộc diện không thể tiếp cận. Thực chất, Nga nắm trong tay khoảng 12 tỷ USD tiền mặt, 84 tỷ USD trái phiếu Trung Quốc, khoảng 2.300 tấn vàng trị giá 142 tỷ USD. Nga có thể giao dịch trái phiếu Trung Quốc lấy đồng nhân dân tệ để mua hàng hóa từ đại lục. Tuy nhiên, sẽ khó sử dụng để giao dịch với các nước khác.

Nga cũng có thể bán vàng nhưng không dễ bán với số lượng lớn như vậy. Bởi thế, Moscow như bị “trói tay” không có đủ số ngoại tệ mạnh để cứu đồng rúp, bình ổn thị trường tiền tệ.

Nga buộc phải thực hiện một loạt biện pháp khẩn cấp nhằm cứu đồng rúp, tránh hệ thống tài chính bị đổ vỡ.

Cụ thể: Tăng lãi suất cơ bản từ 9,5% lên 20%, tạm thời đóng cửa thị trường chứng khoán, yêu cầu các công ty xuất khẩu bán 80% doanh thu bằng ngoại tệ cho ngân hàng, cấm người dân gia hạn các khoản vay nước ngoài bằng tiền mặt, cấm người dân chuyển ngoại tệ vào tài khoản hoặc gửi tiền tại các ngân hàng nước ngoài;

Tạm dừng việc rút các khoản đầu tư nước ngoài ra khỏi quốc gia, cấm chuyển ngoại tệ quá 10.000 USD ra nước ngoài, đánh thuế mua ngoại tệ 30%…

Nhưng các biện pháp tình thế đó chỉ có thể chặn một cuộc khủng hoảng tài chính, còn thiệt hại đối với nền kinh tế Nga là không thể khắc phục trong một sớm một chiều. Thực tế, đồng rúp vẫn lao dốc kỷ lục khi mất đến 90% giá trị so với đồng USD.

Đòn loại Nga khỏi hệ thống thanh toán quốc tế SWIFT khiến thời gian và chi phí tăng lên nhiều, gây gián đoạn và xáo trộn lớn trong các giao dịch liên ngân hàng quốc tế. 

Thực tế, một số ngân hàng chuyên thanh toán năng lượng được miễn trừ. Hơn nữa, Nga đã phát triển một hệ thống thanh toán của mình từ năm 2014 nhưng hệ thống này chủ yếu trong nội bộ bởi đến cuối năm 2020 mới có 23 ngân hàng nước ngoài tham gia. Nga cũng có thể dùng cách “thủ công” trong thanh toán nhưng cách này kém hiệu quả hơn và tốn kém...

Thiệt hại lớn

Cấm nhập khẩu năng lượng của Nga là đòn chí mạng vì đánh vào “nguồn sống” của nước này. Năng lượng chiếm hơn 59% giá trị xuất khẩu, 43% thu ngân sách của Nga. Mỹ và Anh đã tuyên bố không nhập khẩu dầu thô và khí đốt của Nga.

Dĩ nhiên, mức độ tác động và hệ lụy thế nào tùy thuộc vào mức độ hưởng ứng của châu Âu vì gần 50% dầu và 40% khí đốt của Nga xuất sang châu Âu. Vấn đề là liệu châu Âu có dám chấp nhận đau thương để trừng phạt năng lượng Nga không.

{keywords}
Người dân xếp hàng để rút tiền tại một cây ATM ở St. Petersburg hôm 27/2. Ảnh: Reuters

Không chỉ có vậy, Nga còn đối mặt với một loạt vấn đề nan giải khác như lệnh trừng phạt hạn chế xuất khẩu công nghệ, công nghiệp bị gián đoạn, thiếu chip bán dẫn tiên tiến, thiếu nguyên liệu sản xuất đầu vào…

Hàng loạt công ty nước ngoài thông báo về việc đình chỉ, chấm dứt hoạt động tại Nga, trải rộng trên các lĩnh vực giao thông, vận tải và cung cấp; dầu, khí, năng lượng và công nghiệp; viễn thông; tài chính; kỹ thuật, Internet; quần áo; nhà hàng, cà phê, thể thao, giải trí… Điều này kéo theo nhiều việc làm mất đi, gia tăng thất nghiệp (hiện có khoảng 3 triệu lao động đang làm việc cho các công ty nước ngoài), khan hiếm hàng hóa tiêu dùng, gián đoạn dịch vụ.

Ba hãng tàu biển lớn nhất thế giới MSC, Maersk, CMA CGM ngày 1/3 đã thông báo tạm ngừng vận chuyển hàng hóa đến và đi từ Nga khiến cho việc vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu của nước này sẽ bị tắc nghẽn, gián đoạn…

Một cửa sáng là Nga đang thu bộn tiền do giá năng lượng cao ngất ngưởng, EU đang phải trả khoảng 722 triệu USD tiền khí đốt cho Nga mỗi ngày, cao gấp 3 lần trước khi xảy ra chiến sự tại Ukraine. Tuy nhiên, với việc Mỹ và Anh tuyên bố cấm nhập khẩu dầu và khí đốt của Nga, có thể một số nước châu Âu làm theo. Do vậy, Nga đối mặt nguy cơ mất nguồn thu lớn từ năng lượng.

Thực tế, những ngày qua, khoảng 70% thương mại dầu thô của Nga bị đóng băng dù giá dầu Nga thấp hơn từ 25-30 USD/thùng so với các loại dầu tương đương của các nước khác.

Các đòn trừng phạt đang khiến nền kinh tế Nga đối mặt với hệ lụy khôn lường và không có nhiều lựa chọn để hóa giải hữu hiệu. Thị trường tiền tệ, hàng hóa, hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp, đời sống người dân phải chịu nhiều thiệt hại, tổn thất to lớn.

Thế giới đối mặt khủng hoảng năng lượng  

Xung đột Ukraine và các đòn trừng phạt cũng gây hệ lụy lớn đối với kinh tế thế giới, tạo nên cơn bão giá năng lượng và lương thực. Giá dầu tăng vọt, có lúc đã lên tới hơn 139 USD một thùng, cao nhất trong 13 năm qua, có thể vượt ngưỡng 150 USD/thùng, giá khí đốt tăng vượt ngưỡng với 3.600 USD/1.000m3. 

Giá ngũ cốc, lương thực đồng loạt tăng mạnh lên những mốc cao mới. Giá lúa mỳ giao dịch tại Chicago (Mỹ) lên mức cao nhất kể từ năm 2008, giá ngô leo lên mức cao nhất kể từ tháng 5/2021, có thể tăng giá lên tới 50%.

Đây là “cơn gió ngược” với đà phục hồi kinh tế toàn cầu.   

Xung đột Nga - Ukraine cũng thúc đẩy kinh tế thế giới phân tách nhanh và sâu sắc hơn. Nga ngày càng tách biệt với phương Tây, xích gần và lệ thuộc vào Trung Quốc, nhất là về thương mại, tài chính và hàng hóa. Dòng chảy năng lượng và lương thực từ Nga tới Trung Quốc được tăng cường. Nga nhập khẩu hàng công nghệ cao từ Trung Quốc để thay thế phần nào nhập khẩu từ phương Tây.

EU đang nỗ lực bằng mọi cách thoát khỏi sự phụ thuộc vào nguồn năng lượng của Nga trước năm 2030, đã đặt mục tiêu cắt giảm gần 80% lượng khí đốt nhập khẩu từ nước này ngay trong năm nay.

Tóm lại, không ai chắc chắn khủng hoảng Ukraine sẽ đi về đâu, chỉ thấy Ukraine đang bị bom đạn tàn phá, kinh tế Nga bị cô lập, bao vây, khó có thể “ngóc đầu” lên được và kinh tế thế giới mất đà hồi phục.

>>> Tình hình chiến sự tại Ukraine

Phạm Mạnh Hùng

Vụ 'kiện' Nga ở Tòa Công lý quốc tế: Đường đi nước bước của Ukraine

Vụ 'kiện' Nga ở Tòa Công lý quốc tế: Đường đi nước bước của Ukraine

Hôm 26/2, Ukraine đệ đơn “kiện” LB Nga ra Tòa án Công lý quốc tế (ICJ). Ngày 7/3, Tòa mở phiên điều trần đầu tiên để nghe hai bên trình bày quan điểm, lập luận.

tin nổi bật

Vượt nguy, tận cơ

Đáng nói hơn con số là thông điệp: Trong một thế giới nhiều bất trắc, đổi thay, đầy gam màu sáng tối rất cần “vượt nguy, tận cơ”, “tư duy lại, thiết kế lại, xây dựng lại”, và càng cần “hành động quyết liệt, khôn khéo, linh hoạt”.

“Giá như chúng ta quyết liệt hơn”

Một năm đã qua với những niềm vui, nỗi buồn pha lẫn sự trăn trở. Giá như chúng ta có cách điều hành quyết liệt, khôn khéo hơn nữa thì kết quả sẽ còn tích cực hơn.

Thách thức và triển vọng kinh tế năm 2023

Thế giới đang thay đổi rất nhanh cả về địa chính trị và cách mạng công nghệ, mở ra thời cơ mới rất lớn cho Việt Nam nếu biết tận dụng.

‘Chính phủ Việt Nam đã có những kết quả kinh tế xuất sắc’

Việt Nam duy trì vị trí dẫn đầu là nước xuất khẩu hàng hóa lớn nhất trong số các nước ASEAN vào thị trường EU.

Nỗi xót xa và niềm phẫn uất mang tên ‘đăng kiểm’

Hệ thống đăng kiểm đang bộc lộ những tệ hại tồn đọng của nó trước con mắt của bàn dân thiên hạ, muốn chữa trị cần tách bạch toàn bộ chức năng quản lý.

Lời giải bài toán hóc búa mang tên bất động sản

Bất động sản hiện nay không dừng ở đầu cơ đất đai mà là ngành kinh tế quan trọng thông qua các sản phẩm công nghiệp, nhà ở và nghỉ dưỡng.

‘Bài học thứ 4’ của Tổng Bí thư và điều hành kinh tế

Không mấy ai dự đoán đúng được tương lai, nhưng ai cũng cần phải dự đoán nó nếu muốn hoạch định tương lai tốt hơn thay vì thụ động chờ đợi.

Con số, phận người

Những con số thất nghiệp thì vô tình, có thể mang gam màu sáng hay xám, nhưng mỗi phận người trong đó rất riêng và chứa đựng biết bao nỗi lòng.

Sửa luật để siết phân lô, bán nền

Dự thảo Luật Kinh doanh bất động sản (sửa đổi) và Luật Đất đai (sửa đổi) cùng thống nhất đề xuất không cho phép phân lô, bán nền tại các phường của khu vực đô thị và khu vực quy hoạch phát triển đô thị.

Địa tô chênh lệch đang làm lợi cho ai?

Bởi việc sửa Luật Đất đai 2013 đang bàn đến một vấn đề quan trọng và nhạy cảm là thu hồi đất để phát triển kinh tế xã hội, chúng ta hãy cùng phân tích khái niệm “địa tô chênh lệch”.

Ai 'ăn' chênh lệch địa tô?

Vấn đề nhạy cảm nhất với các dự án khu đô thị là nhiều người cho rằng Nhà nước thu hồi đất của dân với giá rẻ mạt, sau đó giao cho doanh nghiệp đầu tư bán sản phẩm giá cao để kiếm lời. Đó có phải ý kiến đúng đắn, trọn vẹn?

Thực hành nêu gương trong sinh hoạt chính trị cấp cao

Việc BCH TW họp bất thường và đồng ý cho Phó Thủ tướng Thường trực Phạm Bình Minh và Phó Thủ tướng Vũ Đức Đam thôi nhiệm vụ đang góp phần thực hành nêu gương trong Đảng.

Cởi trói cho thị trường bất động sản

Vướng mắc pháp lý của thị trường bất động sản hiện nay là “vướng mắc lớn nhất, chiếm 70% khó khăn” của các dự án bất động sản, nhà ở, mà nếu không có giải pháp xử lý kịp thời, hiệu quả thì thị trường bất động sản có thể trượt vào suy thoái.

Sức mạnh từ Nhân dân

Năm 2023 đã đến với nhiều háo hức, khát khao của người trẻ, xen lẫn tâm tư của lớp người có tuổi và từng trải về triển vọng kinh tế đầy gam màu trong một thế giới biến động khôn lường.

Chào tạm biệt 2022

Năm 2022 đầy khó khăn đã khép lại với nhiều xúc cảm. Bên cạnh quyết tâm làm trong sạch bộ máy của hệ thống chính trị và những kết quả nổi bật của nền kinh tế thì vẫn còn đó những tâm tư.