Chiến sự tại Ukraine, đòn trừng phạt và hệ lụy kinh tế

Phạm Mạnh Hùng Trường Đại học Kinh tế, Đại học Quốc gia Hà Nội, giảng dạy và nghiên cứu chuyên sâu về nhân lực, nhân tài, lãnh đạo học, chuyển đổi số, quản trị chiến lược...

Nga đang bao vây tứ phía Ukraine, Mỹ và phương Tây thì cô lập, bao vây tứ phía Nga bằng một loạt lệnh trừng phạt. Kinh tế Nga và kinh tế thế giới chao đảo thế nào?

Các đòn trừng phạt chưa từng có

Ngay khi Nga đưa quân vào Ukraine, Mỹ và phương Tây nhanh chóng áp đặt một loạt biện pháp trừng phạt hà khắc với quy mô lớn bao phủ nhiều lĩnh vực chủ chốt của nền kinh tế Nga như tài chính, ngân hàng, năng lượng, công nghệ cao, các doanh nghiệp, tổ chức và cá nhân.

{keywords}
Nga trở thành nước bị nhiều trừng phạt nhất thế giới

Có những nước ít khi tham gia trừng phạt nay cũng triển khai các biện pháp. Ngay cả các tổ chức thể thao, khoa học, thậm chí những tổ chức, công ty không có trách nhiệm pháp lý thực hiện trừng phạt cũng thực hiện việc này. Nga trở thành nước bị nhiều trừng phạt nhất thế giới với hơn 5.530 chỉ định trừng phạt.

Đến nay, dự trữ ngoại hối trị giá 640 tỷ USD của ngân hàng Trung ương Nga bị phong toả, nước này bị loại khỏi hệ thống thanh toán toàn cầu SWIFT. Việc Mỹ và Anh tuyên bố không nhập khẩu dầu thô và khí đốt của Nga vào ngày 8/3 là đòn hà khắc nhất, tấn công trực tiếp và làm suy yếu hai trụ cột chính của sự ổn định là dự trữ ngoại tệ và thặng dư tài khoản vãng lai của Nga, tấn công vào “nguồn sống” của quốc gia này.   

Pháo đài kinh tế Nga lâm nguy       

Nga dù đã quá quen thuộc và có chuẩn bị trước, xây dựng pháo đài kinh tế sẵn sàng chống chọi với trừng phạt từ năm 2014 khi sáp nhập Crimea. Họ thực thi hàng loạt biện pháp như giảm phụ thuộc vào đồng USD, hạn chế chi tiêu công, tăng tích trữ ngoại tệ, tăng gấp đôi lượng vàng dự trữ, gia cố Quỹ tài sản quốc gia, thúc đẩy sản xuất nội địa... 

Tuy vậy, các đòn trừng phạt vẫn là cú đánh quá mạnh, gây sốc với nền kinh tế Nga, tạo ra hậu quả tức thì, đồng rúp mất hơn 33% giá trị, thị trường chứng khoán lao dốc, giới đầu tư tháo chạy khỏi nước Nga, người dân ồ ạt rút tiền, giá cả hàng hóa tăng vọt,  xếp hạng tín nhiệm của Nga nhanh chóng tụt xuống trạng thái “rác” (junk)… 

Dù có nguồn dự trữ ngoại hối khủng trị giá tới 640 tỷ USD nhưng do bị phong tỏa nên phần lớn thuộc diện không thể tiếp cận. Thực chất, Nga nắm trong tay khoảng 12 tỷ USD tiền mặt, 84 tỷ USD trái phiếu Trung Quốc, khoảng 2.300 tấn vàng trị giá 142 tỷ USD. Nga có thể giao dịch trái phiếu Trung Quốc lấy đồng nhân dân tệ để mua hàng hóa từ đại lục. Tuy nhiên, sẽ khó sử dụng để giao dịch với các nước khác.

Nga cũng có thể bán vàng nhưng không dễ bán với số lượng lớn như vậy. Bởi thế, Moscow như bị “trói tay” không có đủ số ngoại tệ mạnh để cứu đồng rúp, bình ổn thị trường tiền tệ.

Nga buộc phải thực hiện một loạt biện pháp khẩn cấp nhằm cứu đồng rúp, tránh hệ thống tài chính bị đổ vỡ.

Cụ thể: Tăng lãi suất cơ bản từ 9,5% lên 20%, tạm thời đóng cửa thị trường chứng khoán, yêu cầu các công ty xuất khẩu bán 80% doanh thu bằng ngoại tệ cho ngân hàng, cấm người dân gia hạn các khoản vay nước ngoài bằng tiền mặt, cấm người dân chuyển ngoại tệ vào tài khoản hoặc gửi tiền tại các ngân hàng nước ngoài;

Tạm dừng việc rút các khoản đầu tư nước ngoài ra khỏi quốc gia, cấm chuyển ngoại tệ quá 10.000 USD ra nước ngoài, đánh thuế mua ngoại tệ 30%…

Nhưng các biện pháp tình thế đó chỉ có thể chặn một cuộc khủng hoảng tài chính, còn thiệt hại đối với nền kinh tế Nga là không thể khắc phục trong một sớm một chiều. Thực tế, đồng rúp vẫn lao dốc kỷ lục khi mất đến 90% giá trị so với đồng USD.

Đòn loại Nga khỏi hệ thống thanh toán quốc tế SWIFT khiến thời gian và chi phí tăng lên nhiều, gây gián đoạn và xáo trộn lớn trong các giao dịch liên ngân hàng quốc tế. 

Thực tế, một số ngân hàng chuyên thanh toán năng lượng được miễn trừ. Hơn nữa, Nga đã phát triển một hệ thống thanh toán của mình từ năm 2014 nhưng hệ thống này chủ yếu trong nội bộ bởi đến cuối năm 2020 mới có 23 ngân hàng nước ngoài tham gia. Nga cũng có thể dùng cách “thủ công” trong thanh toán nhưng cách này kém hiệu quả hơn và tốn kém...

Thiệt hại lớn

Cấm nhập khẩu năng lượng của Nga là đòn chí mạng vì đánh vào “nguồn sống” của nước này. Năng lượng chiếm hơn 59% giá trị xuất khẩu, 43% thu ngân sách của Nga. Mỹ và Anh đã tuyên bố không nhập khẩu dầu thô và khí đốt của Nga.

Dĩ nhiên, mức độ tác động và hệ lụy thế nào tùy thuộc vào mức độ hưởng ứng của châu Âu vì gần 50% dầu và 40% khí đốt của Nga xuất sang châu Âu. Vấn đề là liệu châu Âu có dám chấp nhận đau thương để trừng phạt năng lượng Nga không.

{keywords}
Người dân xếp hàng để rút tiền tại một cây ATM ở St. Petersburg hôm 27/2. Ảnh: Reuters

Không chỉ có vậy, Nga còn đối mặt với một loạt vấn đề nan giải khác như lệnh trừng phạt hạn chế xuất khẩu công nghệ, công nghiệp bị gián đoạn, thiếu chip bán dẫn tiên tiến, thiếu nguyên liệu sản xuất đầu vào…

Hàng loạt công ty nước ngoài thông báo về việc đình chỉ, chấm dứt hoạt động tại Nga, trải rộng trên các lĩnh vực giao thông, vận tải và cung cấp; dầu, khí, năng lượng và công nghiệp; viễn thông; tài chính; kỹ thuật, Internet; quần áo; nhà hàng, cà phê, thể thao, giải trí… Điều này kéo theo nhiều việc làm mất đi, gia tăng thất nghiệp (hiện có khoảng 3 triệu lao động đang làm việc cho các công ty nước ngoài), khan hiếm hàng hóa tiêu dùng, gián đoạn dịch vụ.

Ba hãng tàu biển lớn nhất thế giới MSC, Maersk, CMA CGM ngày 1/3 đã thông báo tạm ngừng vận chuyển hàng hóa đến và đi từ Nga khiến cho việc vận chuyển hàng hóa xuất nhập khẩu của nước này sẽ bị tắc nghẽn, gián đoạn…

Một cửa sáng là Nga đang thu bộn tiền do giá năng lượng cao ngất ngưởng, EU đang phải trả khoảng 722 triệu USD tiền khí đốt cho Nga mỗi ngày, cao gấp 3 lần trước khi xảy ra chiến sự tại Ukraine. Tuy nhiên, với việc Mỹ và Anh tuyên bố cấm nhập khẩu dầu và khí đốt của Nga, có thể một số nước châu Âu làm theo. Do vậy, Nga đối mặt nguy cơ mất nguồn thu lớn từ năng lượng.

Thực tế, những ngày qua, khoảng 70% thương mại dầu thô của Nga bị đóng băng dù giá dầu Nga thấp hơn từ 25-30 USD/thùng so với các loại dầu tương đương của các nước khác.

Các đòn trừng phạt đang khiến nền kinh tế Nga đối mặt với hệ lụy khôn lường và không có nhiều lựa chọn để hóa giải hữu hiệu. Thị trường tiền tệ, hàng hóa, hoạt động sản xuất kinh doanh của các doanh nghiệp, đời sống người dân phải chịu nhiều thiệt hại, tổn thất to lớn.

Thế giới đối mặt khủng hoảng năng lượng  

Xung đột Ukraine và các đòn trừng phạt cũng gây hệ lụy lớn đối với kinh tế thế giới, tạo nên cơn bão giá năng lượng và lương thực. Giá dầu tăng vọt, có lúc đã lên tới hơn 139 USD một thùng, cao nhất trong 13 năm qua, có thể vượt ngưỡng 150 USD/thùng, giá khí đốt tăng vượt ngưỡng với 3.600 USD/1.000m3. 

Giá ngũ cốc, lương thực đồng loạt tăng mạnh lên những mốc cao mới. Giá lúa mỳ giao dịch tại Chicago (Mỹ) lên mức cao nhất kể từ năm 2008, giá ngô leo lên mức cao nhất kể từ tháng 5/2021, có thể tăng giá lên tới 50%.

Đây là “cơn gió ngược” với đà phục hồi kinh tế toàn cầu.   

Xung đột Nga - Ukraine cũng thúc đẩy kinh tế thế giới phân tách nhanh và sâu sắc hơn. Nga ngày càng tách biệt với phương Tây, xích gần và lệ thuộc vào Trung Quốc, nhất là về thương mại, tài chính và hàng hóa. Dòng chảy năng lượng và lương thực từ Nga tới Trung Quốc được tăng cường. Nga nhập khẩu hàng công nghệ cao từ Trung Quốc để thay thế phần nào nhập khẩu từ phương Tây.

EU đang nỗ lực bằng mọi cách thoát khỏi sự phụ thuộc vào nguồn năng lượng của Nga trước năm 2030, đã đặt mục tiêu cắt giảm gần 80% lượng khí đốt nhập khẩu từ nước này ngay trong năm nay.

Tóm lại, không ai chắc chắn khủng hoảng Ukraine sẽ đi về đâu, chỉ thấy Ukraine đang bị bom đạn tàn phá, kinh tế Nga bị cô lập, bao vây, khó có thể “ngóc đầu” lên được và kinh tế thế giới mất đà hồi phục.

>>> Tình hình chiến sự tại Ukraine

Phạm Mạnh Hùng

Vụ 'kiện' Nga ở Tòa Công lý quốc tế: Đường đi nước bước của Ukraine

Vụ 'kiện' Nga ở Tòa Công lý quốc tế: Đường đi nước bước của Ukraine

Hôm 26/2, Ukraine đệ đơn “kiện” LB Nga ra Tòa án Công lý quốc tế (ICJ). Ngày 7/3, Tòa mở phiên điều trần đầu tiên để nghe hai bên trình bày quan điểm, lập luận.

tin nổi bật

Nhật Bản chuẩn bị phổ biến SGK kỹ thuật số hoàn toàn miễn phí

Tương tự sách giáo khoa (SGK) truyền thống, SGK điện tử ở Nhật Bản sẽ được mua bằng ngân sách nhà nước và cấp phát miễn phí cho học sinh.

Đại hội Đảng 20 của Trung Quốc: Thay đổi sâu rộng trong lãnh đạo chủ chốt

Đại hội 20 được coi là hoạt động quan trọng nhất trong đời sống chính trị của Trung Quốc.

Thiếu từ thuốc giải độc đến thuốc tê, đã đến lúc sửa luật Dược

Tình trạng thiếu thuốc chữa bệnh ở các bệnh viện công lập đang khiến xã hội cảm thấy bất an. Thủ tướng liên tục chỉ đạo Bộ Y tế cùng các bộ ngành tìm giải pháp tháo gỡ.

Bốc thăm tìm tham nhũng: Sao cán bộ không tự nguyện được kiểm tra?

Trên tinh thần đảng viên, cán bộ có thể tự nguyện để được kiểm tra, xem như một cách xác tín sự trung thực, chứ đâu cần thụ động ngồi chờ lá thăm may rủi gọi tên mình.

Trung Quốc muốn thành mặt trời địa chính trị?

Trung Quốc không muốn trở thành siêu cường - một cực của nhiều quốc gia trong hệ thống quốc tế. Họ muốn trở thành siêu cường - mặt trời địa chính trị để phần còn lại của hệ thống quay xung quanh.

Bốc thăm tìm tham nhũng và câu hỏi ‘đồng chí có mấy suất đất’

Hà Nội, Đà Nẵng và nhiều địa phương khác đang triển khai bốc thăm ngẫu nhiên để xác minh tính trung thực trong kê khai tài sản của cán bộ, công chức.

Hạn mức tín dụng và những câu hỏi còn treo

Ngân hàng Nhà nước hôm qua đã điều chỉnh chỉ tiêu tăng trưởng tín dụng năm 2022 đối với các tổ chức tín dụng, và như thông lệ, không công khai chỉ tiêu này mà gửi riêng đến từng đơn vị.

Vì sao cần bỏ trần tín dụng?

Theo nguyên Phó viện trưởng Viện Chiến lược NHNN Phạm Xuân Hòe, trong khi nhu cầu vốn đang rất cần sau 2 năm dịch bệnh thì hạn mức tín dụng được kiểm soát quá chặt chẽ, đạp phanh vào nỗ lực phục hồi kinh tế.

Rủi ro lớn nhất là thanh khoản

Gần đây, đại diện Ngân hàng Nhà nước bắt đầu đề cập đến việc nới lỏng room tín dụng. Tuần Việt Nam trò chuyện với ông Phạm Xuân Hòe, nguyên Phó viện trưởng Viện Chiến lược NHNN.

Đà Lạt ngập nặng: Kết cục không có gì lạ

Cơn mưa chiều 1/9 kéo dài hơn 30 phút khiến Đà Lạt ngập nặng ở khu vực trung tâm với các tuyến đường Ngô Văn Sở, Tô Ngọc Vân, Phan Đình Phùng… Nếu quan sát những gì đã và đang diễn ra thì kết cục đó không lạ, có thể dự báo trước.

Ngày lập quốc trong ký ức người tù Côn Đảo

Khi nghe tin ngày 2/9/1945 Chủ tịch Hồ Chí Minh đọc Tuyên ngôn độc lập, giáo Quang (Đặng Quang Minh), tù nhân sửa chữa máy ở Đài vô tuyến liền nhanh chóng thông báo cho toàn đảo…

Biển Đông trong trọng tâm chiến lược Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương

"Ấn Độ Dương - Thái Bình Dương là trọng tâm trong chiến lược lớn của Mỹ, và nó không thể thành công nếu các quy tắc và liên minh bị đe dọa ở Biển Đông", Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Lloyd Austin nói.

Đạo luật Khoa học và Chip giúp Mỹ bắt kịp Trung Quốc?

Việc thông qua đạo luật Khoa học và Chip, với tổng số tiền được phân bổ 280 tỷ USD, được coi là nỗ lực của Mỹ trong việc bắt kịp Trung Quốc trong lĩnh vực công nghệ.

Công nghệ bán dẫn: Chiến trường mới giữa Mỹ và Trung Quốc

Cuộc chiến công nghệ giữa Mỹ và Trung Quốc đã bước vào thời kỳ mới, chạy đua cho việc phát triển chip bán dẫn.

Dự luật về khí hậu và sức khỏe: Sự tranh cãi mệt mỏi của quốc hội Mỹ

Không có gì mô tả rõ ràng hơn sự mất thì giờ và lộn xộn trong vận hành của một thể chế dân chủ bằng việc bàn thảo, tranh cãi, cò kè, cản trở… và thông qua dự luật Inflation Reduction Act tại Mỹ vào đầu tháng này.