Tết Đoan Ngọ ở Việt Nam, Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản có điểm chung nào?

Tết Đoan Ngọ có nguồn gốc từ hệ thống lễ tiết của các nền văn minh nông nghiệp phương Đông, đặc biệt là khu vực Đông Á - nơi hình thành lịch âm dương dựa trên chu kỳ mặt trời và mùa vụ.

“Đoan Ngọ” nghĩa là bắt đầu giữa trưa của tháng Ngọ (tháng 5 âm lịch), thời điểm được coi là dương khí cực thịnh nhưng cũng dễ phát sinh bệnh tật, dịch bệnh, côn trùng phát triển mạnh do thời tiết nóng ẩm.

Vì vậy, nhiều nghi lễ cổ xưa không chỉ mang ý nghĩa tâm linh mà còn phản ánh kinh nghiệm dân gian phòng chống dịch bệnh và bảo vệ sức khỏe trong xã hội nông nghiệp.

Tại Trung Quốc, Tết Đoan Ngọ (Duanwu Festival) gắn với câu chuyện nhà thơ yêu nước Khuất Nguyên thời Chiến Quốc. Ông trung quân ái quốc nhưng bị gian thần hãm hại, bị đày ải và cuối cùng gieo mình xuống sông Mịch La vào ngày mùng 5/5.

Người dân thương tiếc, chèo thuyền tìm xác ông và ném cơm xuống sông để cá không ăn thi thể. Từ đó hình thành phong tục: Đua thuyền rồng (tưởng nhớ việc cứu Khuất Nguyên); Ăn bánh zongzi (bánh ú lá tre) để tượng trưng cho cơm ném xuống sông...

Lễ hội ở Trung Quốc mang đậm tính chính trị - văn hóa - tưởng niệm nhân vật lịch sử, khác với cách hiểu thiên về sức khỏe ở Việt Nam.

Quan niệm “giết sâu bọ” là cách người Việt cổ hiểu về cơ chế sinh bệnh trong thời tiết nóng ẩm đầu mùa hè.

Theo kinh nghiệm dân gian, buổi sáng mùng 5/5 là thời điểm “dương khí mạnh”, nếu ăn các thực phẩm như: Rượu nếp, trái cây chua, bánh tro (bánh gio)… sẽ giúp “diệt ký sinh trùng, thanh lọc cơ thể.

Dưới góc nhìn nhân học, đây là sự kết hợp giữa tri thức bản địa về y học dân gian và nghi lễ mùa vụ, phản ánh cách cộng đồng nông nghiệp tự thích ứng với môi trường tự nhiên trước khi có y học hiện đại.

Tại Hàn Quốc, lễ Dano là một trong những lễ hội dân gian lâu đời, mang tính chất cầu mùa và trừ tà.

Người dân thường: Tắm nước đun từ các loại thảo dược (iruo-su) để thanh lọc cơ thể; chơi xích đu (geune-tagi) - hoạt động mang tính nghi lễ mùa xuân - hè; đấu vật truyền thống (ssireum) nhằm thể hiện sức mạnh nam giới và cầu may.

Dano thể hiện rõ tư duy “thân thể - tự nhiên - mùa vụ” trong văn hóa Hàn Quốc, khác với yếu tố lịch sử - tưởng niệm của Trung Quốc hay yếu tố sức khỏe dân gian ở Việt Nam.

Dù mỗi quốc gia phát triển Tết Đoan Ngọ theo hướng khác nhau, điểm gốc chung là hệ thống tư duy âm - dương trong lịch phương Đông.

Ngày mùng 5/5 âm lịch được xem là thời điểm: Dương khí đạt cực điểm; thời tiết chuyển sang nóng ẩm mạnh; dễ phát sinh dịch bệnh, sâu bọ, khí độc...

Từ nền tảng này, mỗi quốc gia phát triển một cách ứng xử văn hóa riêng:

Việt Nam: phòng bệnh qua ăn uống dân gian
Trung Quốc: tưởng niệm nhân vật lịch sử
Hàn Quốc: nghi lễ cơ thể - thể thao truyền thống
Nhật Bản: biến đổi thành lễ hội trẻ em (Kodomo no Hi)