Một năm sắp xếp bộ máy: Thước đo là năng lực vận hành

Các tỉnh được sắp xếp lại. Các đơn vị hành chính được hợp nhất. Cấp huyện không còn là một cấp chính quyền địa phương. Hàng nghìn xã, phường mới được hình thành. Một mô hình hệ thống chính trị 3 cấp và chính quyền địa phương 2 cấp bắt đầu đi vào vận hành.

Khi đó, điều thu hút sự chú ý của xã hội là những bản đồ mới, những địa danh mới, những cơ quan mới. Nhưng sau một năm, câu hỏi quan trọng nhất không còn là bộ máy đã được sắp xếp ra sao. Câu hỏi quan trọng hơn là: Bộ máy mới đang vận hành như thế nào?

Bởi lẽ, lịch sử cải cách trên thế giới cho thấy, thay đổi cơ cấu tổ chức mới chỉ là bước khởi đầu. Điều quyết định thành công cuối cùng luôn là năng lực vận hành của bộ máy đó.

Hay nói cách khác, cuộc cải cách lớn nhất chưa kết thúc. Nó chỉ vừa bước sang giai đoạn thứ hai.

Từ sắp xếp lại bộ máy hành chính đến tái cấu trúc không gian phát triển

Nếu nhìn một cách giản đơn, cuộc cải cách vừa qua là sự sắp xếp lại các đơn vị hành chính và tinh gọn tổ chức bộ máy. Nhưng nếu nhìn ở tầm chiến lược, đây là một cuộc tái cấu trúc nền quản trị quốc gia. Mục tiêu cuối cùng không phải là giảm bao nhiêu đầu mối hay hợp nhất bao nhiêu đơn vị hành chính. Mục tiêu cuối cùng là tạo ra một hệ thống quản trị hiệu quả hơn, gần dân hơn, linh hoạt hơn và có khả năng kiến tạo phát triển mạnh mẽ hơn.

Việc bỏ bớt một tầng nấc trung gian giúp rút ngắn khoảng cách giữa tỉnh với cơ sở, giữa chính quyền với người dân, giữa quyết định với hành động. Việc hình thành các đơn vị hành chính có quy mô lớn hơn giúp mở ra những không gian phát triển mới, tạo điều kiện huy động nguồn lực tốt hơn và tổ chức phát triển theo quy mô lớn hơn. Nói cách khác, mục tiêu của cuộc cải cách không phải là thay đổi bản đồ hành chính, mà là tái cấu trúc không gian phát triển quốc gia.

Sau gần một năm, có thể khẳng định chủ trương cải cách là đúng đắn. Bộ máy mới cơ bản vận hành ổn định. Hoạt động của hệ thống chính trị được bảo đảm liên tục. Người dân và doanh nghiệp không bị gián đoạn trong tiếp cận dịch vụ công. Nhiều địa phương đã chủ động thích ứng và phát huy được những lợi thế của mô hình mới.

Đó là một thành công rất đáng ghi nhận. Nhưng chính thành công bước đầu ấy lại giúp chúng ta nhìn rõ hơn một sự thật khác: Bộ máy mới chỉ là điều kiện cần. Năng lực vận hành mới là điều kiện đủ.

Những người đang gánh cuộc cải cách trên vai

Đằng sau những sơ đồ tổ chức mới, những trụ sở mới hay những quyết định hành chính mới là hàng chục nghìn con người đang ngày đêm vận hành bộ máy ấy.

Đó là những bí thư đảng ủy xã/phường. Đó là những chủ tịch UBND xã/phường. Đó là những công chức địa chính, tư pháp, tài chính, văn hóa, lao động - xã hội. Đó là những cán bộ Mặt trận, đoàn thể, những người làm việc ở bộ phận một cửa. Họ chính là nơi mà mọi chủ trương cuối cùng đều đi tới.

Nếu như Trung ương hoạch định chiến lược, tỉnh tổ chức triển khai, thì cấp xã là nơi chuyển hóa các quyết sách thành kết quả cụ thể trong cuộc sống hằng ngày của người dân. Một năm qua, chính họ là những người đang gánh cuộc cải cách trên vai.

Trước đây, một xã chủ yếu thực hiện các nhiệm vụ quản lý hành chính cơ bản. Ngày nay, cấp xã phải giải quyết một khối lượng công việc lớn hơn rất nhiều. Họ không chỉ xử lý thủ tục hành chính mà còn phải tham gia quản lý đất đai, xây dựng, đầu tư công, an sinh xã hội, chuyển đổi số, cải cách hành chính, hỗ trợ doanh nghiệp, giải quyết khiếu nại, triển khai các chương trình mục tiêu quốc gia và nhiều nhiệm vụ khác. Nói một cách hình ảnh, cấp xã đang chuyển từ “cấp hành chính cuối cùng” thành “cấp thực thi chiến lược đầu tiên”.

Đó là một thay đổi rất lớn. Ở nhiều nơi, địa bàn rộng hơn, dân số đông hơn, nhiệm vụ nhiều hơn nhưng số lượng cán bộ không tăng tương ứng. Không ít cán bộ cơ sở đang làm việc với cường độ rất cao để bảo đảm bộ máy mới vận hành thông suốt.

Thành công bước đầu của cuộc cải cách hôm nay vì thế không chỉ là thành công của các quyết sách đúng đắn. Đó còn là thành công của sự tận tụy, trách nhiệm và tinh thần cống hiến của đội ngũ cán bộ cơ sở trên khắp cả nước. Nhìn nhận điều đó không phải để than phiền hay kể công.

Đó đơn giản là sự ghi nhận một thực tế. Và từ thực tế ấy, chúng ta rút ra một bài học rất quan trọng: Không có mô hình tổ chức nào mạnh hơn năng lực của những con người vận hành nó.

Không thể chỉ trao thêm việc

Một trong những thành tựu lớn của cuộc cải cách là đẩy mạnh phân cấp, phân quyền.

Đây là hướng đi đúng. Một quốc gia hiện đại không thể được điều hành hiệu quả nếu mọi quyết định đều tập trung ở cấp trên. Địa phương phải được trao quyền. Cơ sở phải được trao quyền. Nhưng thực tiễn cũng cho thấy một nguyên lý khác: Trao quyền chỉ thực sự có ý nghĩa khi đi cùng với năng lực thực thi.

Nhiều xã/phường hiện nay đang được giao thêm nhiệm vụ, thêm trách nhiệm, thêm kỳ vọng. Điều đó là cần thiết. Nhưng cùng với đó, họ cũng cần được trao thêm nguồn lực, dữ liệu, công nghệ và công cụ quản trị tương ứng. Không thể yêu cầu cán bộ cơ sở gánh thêm trách nhiệm mà không trao thêm công cụ. Không thể chỉ phân quyền bằng nghị quyết mà phải phân quyền bằng nguồn lực. Không thể chỉ giao nhiệm vụ mà phải tạo điều kiện để nhiệm vụ đó được thực hiện thành công.

Nếu giai đoạn đầu của cuộc cải cách là chuyển giao thẩm quyền, thì giai đoạn tiếp theo phải là nâng cao năng lực hấp thụ quyền lực của địa phương và cơ sở. Đó mới là điều quyết định thành công lâu dài của mô hình mới.

Cuộc cải cách thực sự bây giờ mới bắt đầu

Một năm qua, chúng ta đã làm được một việc rất khó: tổ chức lại bộ máy. Nhưng công việc khó hơn đang ở phía trước. Đó là tổ chức lại cách vận hành của bộ máy. Đó là chuyển từ tư duy quản lý hành chính sang tư duy quản trị phát triển. Đó là chuyển từ điều hành dựa trên kinh nghiệm sang điều hành dựa trên dữ liệu. Đó là chuyển từ quản lý theo địa giới hành chính sang quản trị theo không gian phát triển. Đó là đổi mới phương thức lãnh đạo của Đảng, nâng cao năng lực quản trị của chính quyền và phát huy vai trò của Mặt trận Tổ quốc cùng các tổ chức chính trị - xã hội trong tạo đồng thuận xã hội. Đó cũng là xây dựng một nền quản trị số, trong đó dữ liệu trở thành nguồn lực, công nghệ trở thành công cụ và năng lực ra quyết định trở thành lợi thế cạnh tranh của quốc gia.

Cuộc cải cách thực sự bây giờ mới bắt đầu. Bởi lẽ, điều quan trọng nhất không còn là chúng ta đã sắp xếp được bộ máy như thế nào. Điều quan trọng hơn là bộ máy đó sẽ tạo ra năng lực phát triển mới cho đất nước ra sao.

Thay lời kết

Cuộc cải cách lớn nhất không phải là sáp nhập bao nhiêu đơn vị hành chính hay giảm bao nhiêu đầu mối tổ chức. Cuộc cải cách lớn nhất là giúp mỗi cán bộ ở cơ sở có đủ quyền hạn, đủ năng lực, đủ nguồn lực và đủ công cụ để phục vụ nhân dân tốt hơn.

Khi một chủ tịch xã có thể giải quyết công việc nhanh hơn cho người dân. Khi một công chức địa chính có đủ dữ liệu để xử lý hồ sơ hiệu quả hơn. Khi một cán bộ Mặt trận có điều kiện tập hợp và phát huy sức dân tốt hơn. Khi mỗi quyết sách của Đảng và Nhà nước được chuyển hóa nhanh hơn thành những thay đổi tích cực trong cuộc sống hằng ngày. Khi đó, cuộc cải cách mới thực sự hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình.

Và khi đó, những người đang gánh cuộc cải cách trên vai hôm nay sẽ trở thành những người kiến tạo nên năng lực phát triển mới cho đất nước ngày mai.