6 tháng đứng đầu ngành Giáo dục, GS Vũ Đình Hòe đã làm được nhiều việc quan trọng

GS Vũ Đình Hòe được mời tham gia chính phủ và giữ chức Bộ trưởng giáo dục. Chỉ trong 6 tháng ông đã làm được nhiều việc quan trọng. Trong đó, có 3 việc được Chủ tịch Hồ Chí Minh ủng hộ, quyết định cho làm ngay

Giáo sư Vũ Đình Hòe - một trí thức yêu nước nổi tiếng sinh ra trong một gia đình nhà nho nghèo, rất nghèo. Vượt qua khó khăn, do được sự chăm lo tận tình của bà mẹ đảm đang, tần tảo, mặt khác ông cố gắng tự bươn chải để không bị đứt đoạn trên con đường học vấn.

Để học xong trung học, ông nhận làm gia sư "gõ đầu trẻ" tại tư gia. Để có điều kiện theo đuổi Đại học Luật, khóa đầu tiên ở Đại học Đông Dương (1932 - 1935), ông xin dạy ở các trường tư - từ trường tiểu học Hoa Kiều đến các trường trung học Thăng Long, Gia Long nổi tiếng. Ông kiếm tiền không phải chỉ để lo cho bản thân, mà còn góp phần nuôi bố mẹ, nuôi em, vợ lẽ của bố, đóng họ trả nợ và... cưới vợ.

Suốt những năm đi học, kể từ trường Tiểu học Trí Tri đến Đại học Luật khoa, ông nổi tiếng học giỏi, thi đỗ luôn thuộc loại "tối ưu".

{keywords}
Giáo sư Vũ Đình Hòe

Cái "chí" của ông cũng rất đáng trân trọng. Ông quyết tâm học giỏi, đỗ đạt cao không phải để "vinh thân phì gia", mưu giàu sang phú quý cho riêng mình. Ông sớm xác định một lý tưởng sống cao đẹp, mà những thanh niên ưu tú thuộc thế hệ ông đã hướng về, vươn tới: bằng vốn văn hóa hiện đại và nhiệt tình của tuổi trẻ, đẩy mạnh việc nâng cao dân trí, góp phần đưa đất nước thoát cảnh lầm than, nô lệ.

Với bằng cử nhân luật khoa, và rất có uy tín trong giới trí thức lúc ấy (những năm 1935 - 1945), thực dân sẵn sàng đưa ông vào hàng ngũ công chức, quan lại cao cấp, nhưng ông đã tiếp tục đi con đường mà mình đã chọn. Để kiếm sống nuôi vợ con, Vũ Đình Hòe tiếp tục dạy học ở hai trường trung học Gia Long và Thăng Long. Cùng các giáo sư đồng nghiệp như Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Hoàng Minh Giám, Đặng Thai Mai, Nguyễn Lương Ngọc... ông đã góp phần đào tạo lớp lớp thanh niên từ hai mái trường này đến với chiến khu Việt Bắc. Trong những lần họp mặt cựu học sinh của hai trường này, không ít học trò cũ đã xúc động nhớ lại những giờ lên lớp hết sức cuốn hút cả về kiến thức văn chương và về tình cảm yêu nước nồng nàn sâu lắng của ông.

Ngay từ lúc ngồi trên giảng đường đại học, ông đã dành một lượng thời gian đáng kể cho các hoạt động xã hội, cụ thể đã tham gia vào các hoạt động của Tổng hội sinh viên. Lúc dạy học ở hai trường Gia Long và Thăng Long, ông là đồng chủ tịch Hội Ánh sáng, cùng với nhà văn Nhất Linh ( Nguyễn Trường Tam) và Tôn Thất Bình; là thành viên nhiệt tình, sau đó là phó chủ tịch Hội truyền bá chữ quốc ngữ, mà cụ Tố - một già một trẻ đi các địa phương kiên nhẫn xây dựng các chi hội, chỉ mong sao dân mình ngày càng nhiều người thoát nạn mù chữ. Ông gia nhập đảng Xã hội Pháp (S.F.L.O), cùng hoạt động với nhiều nhân vật nổi tiếng khác như Phan Thanh, Hoàng Minh Giám, Phan Anh.

Tháng 5/1941, ông cùng một nhóm bạn bè tâm huyết (hai tiến sỹ luật khoa Vũ Văn Hiền, Phan Anh, nhà doanh nghiệp Hoàng Thúc Tấn, nhà báo Lê Huy Vân), may mắn mua được giấy phép ra báo của nhà nho Sở Bảo Doãn Kế Thiện. Tờ Thanh Nghị ra đời, lúc đầu là nguyệt san, một thời gian ngắn sau tiến lên bán nguyệt san, cuối cùng đổi sang tuần báo. Kèm theo đó, các ông cho ra đời tờ Thanh Nghị trẻ em, chấp nhận lỗ to về tài chính nhưng lãi lớn về tinh thần, và đã thiết thực đem lại cho thế hệ thiếu niên một món ăn lành mạnh về văn hóa, đều đặn 10 ngày một số.

Đã có thời gian khá dài tờ báo nổi tiếng này bị đánh giá nặng nề là "không nhận rõ được thời bệnh của văn hóa Việt", "chưa vượt được lập trường cải lương tư sản", "rơi vào cạm bẫy cách mạng quốc gia của Pestain - Decoux, có ảo tưởng về thứ độc lập giả hiệu trong tay Nhật" .v, v... Giờ đây bình tĩnh nhìn lại, nhận định chắc chắn phải khác đi, ông chủ nhiệm báo Vũ Đình Hòe không phải đã ngẫu nhiên tập hợp được một lực lượng trí thứ của cả thế hệ cao niên (như Nguyễn Văn Tố, Hoàng Đạo Thúy, Đặng Thai Mai...) và tráng niên như ( Xuân Diệu, Đoàn Phú Tứ, Nguyễn Tuân, Nghiêm Xuân Yêm, Vũ Văn Cẩn, Ngụy Như Kontum, Tô Ngọc Vân, Đinh Gia Trinh, Nguyễn Văn Huyên, Nguyễn Xuân Khoát, Đỗ Đức Dục...) và hàng trăm cộng tác viên khác - những người không lâu sau đó đều hòa nhập vào con đường lớn, hướng tới ngọn cờ đại nghĩa, trở thành những nhân tố nòng cốt trong nhiều ngành quan trọng của chính quyền cách mạng.

Về tôn chỉ mục đích, có thể thấy sự chuyển biến hết sức tích cực của báo. Sau 8 tháng đầu "hiền khô", chuyên về "nghị luận - văn chương - khảo cứu", từ số tết năm Nhâm Ngọ (1942), người đọc chứng kiến một khuôn mặt báo mới, dồi dào sức sống, vững vàng và đúng đắn về quan điểm tư tưởng. Lần đầu tiên báo Thanh Nghị có mục xã luận, và bài xã luận đầu tiên ấy mang tiêu đề "Tết Nhâm Ngọ với thanh niên". Tiêu đề thì hiền lành, nhưng nội dung lại mạnh mẽ. Bài báo kêu gọi thanh niên " MẠNH - ĐỒNG TÂM - ĐỂ PHỤNG SỰ" (Nguyên văn chữ viết hoa).

Phụng sự ai? Phụng sự cái gì? Bài báo diễn giải: " Phụng sự một ý tưởng chung, một ước mơ chung, một hồn chung: HỒN ĐOÀN THỂ" không thể đòi hỏi trong hoàn cảnh cả Pháp và Nhật đang đè đầu cưỡi cổ dân ta, ông nhủ nhiệm Vũ Đình Hòe nói rõ ràng, toạc móng heo" ra được.

Đây là lúc báo Thanh Nghị đăng những bài thơ như Triều Nhạc  của Huy Cận

Hồn ta hỡi, ta từ trái đất
Dây buồn thương buộc uất tim đau
Đêm dài nhìn vói canh thâu
Vui chung vũ trụ, nguôi sầu nhân gian

Những câu thơ ấy, ý thơ kín đáo như muốn người lắng lòng mình để nghĩ về HỒN NƯỚC.

Bước ngoặt lịch sử của báo diễn ra trong tháng 1/1945, số báo Tết Ất Dậu, 250 trang, dày gấp 5 lần bình thường, không có thơ, không có truyện, 23 bài viết phục vụ một chủ đề như báo đã quảng cáo "Vài vấn đề Đông Dương", phân ra 6 lĩnh vực: chính trị (chẳng hạn bài "Địa vị và tương lai của nước ta" của Vũ Văn Hiền); kinh tế (như bài "Vấn đề chấn hưng nông nghiệp ở xứ ta" của Tảo Hoài), xã hội (tiêu biểu cho 6 bài viết của Dương Đức Hiền: Mối liên quan giữa thanh niên trí thức và dân quê), giáo dục ("Một nền học bình dân" của Nguyễn Văn Tố; "Việc xây dựng một nền giáo dục Việt Nam" của VH - tên viết tắt của ông chủ nhiệm báo Vũ Đình Hòe) và văn hóa ("Địa vị văn hóa Trung Quốc trong văn hóa Việt Nam" của Đặng Thai Mai, "Địa vị văn hóa Âu Tây trong văn hóa Việt Nam" của Đinh Gia Trinh). Toàn những vẫn đề cốt yếu của văn hóa, rộng ra, của vận mệnh đất nước.

Cách mạng tháng Tám 1945 thành công, gông xiềng nô lệ mà dân tộc ta phải chịu đựng đằng đẵng 87 năm đã bị bẻ gẫy, trước ngày công bố Tuyên ngôn Độc Lập ở quảng trường Ba Đình (2/9/1945), giáo sư Vũ Đình Hòe được mời tham gia chính phủ và giữ chức Bộ trưởng giáo dục.

Chỉ trong 6 tháng ở cương vị này, ông đã làm được nhiều việc quan trọng, đáng chú ý nhất là 3 việc được Chủ tịch Hồ Chí Minh hoàn toàn tán thành, ủng hộ, quyết định cho làm ngay:

1. Quyết tâm thanh toán nạn mù chữ trong vòng một năm - một kế hoạch đầy tham vọng nhưng hết sức cần thiết đúng với tinh thần Bác Hồ sắp xếp thứ tự đối tượng cần chống: giặc đói, giặc dốt và giặc ngoại xâm.

2. Thực hiện việc dạy học ở tất cả các cấp kể cả đại học bằng tiếng Việt.

3. Nhanh chóng thực hiện kế hoạch cải cách giáo dục "thay thế hẳn nền giáo dục nhồi sọ, phù phiếm trước đây của thực dân Pháp bằng nền giáo dục của Chính phủ nhân dân cách mạng theo phương châm: Dân chủ, Dân tộc, Khoa học (Hồi ký Vũ Đình Hòe).

Bộ mặt của ngành giáo dục cách mạng non trẻ vì thế, ngay từ những ngày đầu độc lập này đã hoàn toàn đổi mới, dồi dào sức sống, tác động tích cực đến toàn thể nhân dân.

Chỉ tiếc, sau 6 tháng tại vị, ông được điều sang một lĩnh vực khác, cũng "nóng" lúc ấy - lĩnh vực tư pháp, vẫn với cương vị Bộ trưởng. Trong hơn mười năm phụ trách phần việc này, ông cũng đã có những đóng góp xuất sắc.

Gợi lại, rất sơ lược, những trang đời rất đẹp của giáo sư Vũ Đình Hòe, tôi ngờ là thế hệ trẻ hôm nay có thể học hỏi nhiều điều bổ ích. 

Hà Yên

Ảnh: Thảo Hiền

tin nổi bật

Cuộc đại khẩn hoang dưới sự chỉ huy của Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ

Dưới sự tổ chức và chỉ huy của Doanh điền sứ Nguyễn Công Trứ, cuộc khẩn hoang quy mô lớn ở bãi Tiền Châu được tiến hành, đánh dấu bước phát triển nhảy vọt trong lịch sử khai hoang ở Việt Nam.

Tham gia lực lượng gìn giữ hòa bình của LHQ góp phần nâng cao vị thế của Việt Nam trên trường quốc tế

Năm 2021 đánh dấu nhiều kết quả nổi bật của Việt Nam khi tham gia lực lượng gìn giữ hòa bình của Liên hợp quốc, đồng thời Việt Nam cũng chính thức kết thúc nhiệm kỳ Ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an LHQ vào ngày 31/12.

Xây dựng quân đội “tinh, gọn, mạnh, tiến lên hiện đại”

Xây dựng Quân đội tinh, gọn, mạnh, tạo tiền đề vững chắc để năm 2030 xây dựng Quân đội hiện đại là chủ trương lớn, được tính toán cẩn trọng, có tính khả thi cao ở thời điểm công cuộc đổi mới đã đạt được những thành tựu lớn.

Bảo vệ tổ quốc từ sớm, từ xa: Việt Nam năng động và hiệu quả tại diễn đàn LHQ

Việt Nam đã đảm đương xuất sắc vai trò ủy viên không thường trực Hội đồng Bảo an nhiệm kỳ 2020-2021 với nhiều sáng kiến, đóng góp thiết thực cho các vấn đề toàn cầu.

Nâng cao sức mạnh chiến đấu của Quân đội từ tác động của Cách mạng Công nghiệp 4.0

Trong tình hình hiện nay, chúng ta cần phải có một chiến lược xây dựng quân đội phù hợp với điều kiện kinh tế của đất nước, tức là phải “từng bước hiện đại” với bước đi và cách làm vững chắc.

“Tổ quốc bên bờ sóng”, “Đất nước nhìn từ biển” góp phần lan tỏa ý thức chủ quyền lãnh thổ

Các cuộc thi ảnh về đề tài biển, đảo quê hương năm 2021 với tên gọi “Tổ quốc bên bờ sóng”, “Đất nước nhìn từ biển” đã góp phần lan tỏa ý thức, trách nhiệm về độc lập, chủ quyền lãnh thổ quốc gia. 

Quảng Trạch: Xây dựng cuộc sống “Tốt đời, đẹp đạo” trong quần chúng tín đồ, chức sắc, nhà tu hành

Tại Quảng Trạch, Quảng Bình, các cơ quan, đơn vị, địa phương tiếp tục đẩy mạnh phong trào thi đua yêu nước, xây dựng cuộc sống “Tốt đời, đẹp đạo” trong quần chúng tín đồ, chức sắc, nhà tu hành.

Bài học lớn từ Quốc hội khóa 1

75 năm kể từ sau cuộc Tổng tuyển cử đầu tiên, khi người dân tự tay cầm lá phiếu bầu ra Quốc hội khóa I của nước Việt Nam dân chủ cộng hòa, đến nay, hoạt động Quốc hội đang ngày càng công khai và dân chủ hơn.

Nắm vững chính sách về tín ngưỡng, tôn giáo để làm tốt công tác tôn giáo

Cần nắm vững chính sách về tín ngưỡng, tôn giáo, đổi mới nhận thức về tín ngưỡng, tôn giáo, có kiến thức nhất định và sự hiểu biết về lịch sử, giáo lý, giáo luật, lễ nghi, phong tục, tập quán của các tôn giáo.

Hơn 10 năm chung tay xây dựng nông thôn mới nâng cao, bền vững

Sau gần 10 năm (2010 – 2019) triển khai Chương trình mục tiêu Quốc gia (MTQG) xây dựng nông thôn mới, diện mạo nông nghiệp, nông thôn Hải Phòng có bước phát triển vượt bậc.

Sau hơn 10 năm chung tay nỗ lực, công tác giảm nghèo đạt nhiều kết quả tích cực

Việt Nam đã chuyển đổi phương pháp tiếp cận đo lường nghèo từ đơn chiều sang đa chiều, với mục tiêu không chỉ bảo đảm thu nhập tối thiểu mà còn hỗ trợ để cải thiện mức độ tiếp cận đối với các dịch vụ xã hội cơ bản.

“Lời thề quyết tử”

Đỉnh cao của ý chí chống giặc ngoại xâm để giành độc lập, tự do, hạnh phúc của dân tộc là “Thà hy sinh tất cả chứ nhất định không chịu mất nước, nhất định không chịu làm nô lệ”, “Không có gì quý hơn độc lập tự do”

Thực hiện tuyên truyền hiệu quả chính sách dân tộc, tôn giáo

Đảng và Nhà nước Việt Nam luôn quan tâm đến các chính sách dân tộc, hoạt động tôn giáo, tín ngưỡng và ban hành những chủ trương, chính sách nhằm mục đích đoàn kết tôn giáo và hòa hợp dân tộc.

Phát huy sức mạnh khối đại đoàn kết toàn dân tộc xây dựng và bảo vệ Tổ quốc

Hơn 90 năm qua, từ ngày thành lập đến nay, Đảng ta luôn kế thừa và phát huy truyền thống tốt đẹp đó. Đại đoàn kết toàn dân tộc là một nhiệm vụ chiến lược của cách mạng Việt Nam.

Can thiệp giảm tử vong trẻ em dưới 5 tuổi: Ưu tiên khu vực miền núi khó khăn, đồng bào DTTS

Chương trình được triển khai trên quy mô toàn quốc, thực hiện theo lộ trình, phù hợp với các Chiến lược, Chính sách đã ban hành... Ưu tiên tập trung khu vực miền núi khó khăn, đồng bào dân tộc thiểu số.